Dấu câu là một trong những phương tiện quan trọng giúp người viết thể hiện điều muốn trình bày một cách mạch lạc, chính xác nhất. Không chỉ sử dụng đúng dấu câu, cần vận dụng sáng tạo đa dạng, độc đáo để biểu đạt cảm xúc, đem lại giá trị mới mẻ cho mỗi loại dấu câu.

Trên thực tế, dấu câu được sử dụng khá linh hoạt, có thể sử dụng các dấu câu theo lối thông thường hoặc tạo ra các kết hợp giữa một số dấu câu tạo thành những dạng đặc biệt như: ...!!!     ...???    Trong trường hợp này, dấu câu không chỉ là hình thức ngắt đoạn mà còn là hình thức biểu thị những trạng thái tình cảm khác nhau để chê bai, nghi ngờ một cách hay hơn, tinh tế hơn.

 Một bài thơ ngắn giúp học sinh tiểu học nắm vững chức năng của dấu câu:

Mỗi dấu đặt đúng vào nơi của mình

Gửi gắm đề nghị, mong chờ, khiến sai

Chấm hỏi (?) để hỏi bao điều

Viết dấu đúng chỗ, điểm mười nở hoa.

Ví dụ:

 Ếch ồm ộp. Cóc kèn kẹt. Chẫu chàng chẳng chuộc. Ễnh Ương uôm oạp. Bọn có càng thì khua càng gõ mõ. Ầm cả lên.                                     (Tô Hoài)

Ví dụ:

    Mưa xuống sầm sập, giọt ngã, giọt bay, bụi nước tỏa trắng xóa.

(Tô Hoài)

Ví dụ:

    Kéo co là một trò chơi thể hiện tinh thần thượng võ của dân tộc ta.

(Theo Toan Ánh)

        A. Trên bầu trời cao xanh vời vợi.

        B. Mùa xuân, trăm hoa khoe sắc.

        C. Học hành chăm chỉ.

Căn nhà tôi núp dưới rừng cọ ngôi trường tôi học cũng khuất trong rừng cọ tôi đi trong rừng cọ đến lớp mỗi ngày

Ví dụ:

(Hồ Thu Hồng)

2. Đặt cuối câu hỏi được dùng với mục đích khẳng định

Ví dụ:

(Báo Văn Nghệ)

Ví dụ:

Sáng nay, bạn Lan đi học?

A. Bài toán này khó?

B. Bài toán này em không giải được phải không?

C. Bài toán này không phải em không giải được?

D. Hãy giải bài toán này?

Đặt cuối câu cầu khiến hoặc câu cảm:

Ví dụ:

Ví dụ:

Ví dụ:

(Theo Tô Hoài)

A. Bạn giải bài tập đi!

B. Bạn phải giải bài tập đấy nhé!

C. Bạn giải bài tập mới nhanh làm sao!

D. Làm sao bạn giải bài tập nhanh thế!

 

Đặt ở giữa câu để:

1. Ngăn cách các thành phần cấu tạo ngữ pháp đẳng lập

Ví dụ:

(SGK tiếng Việt 3)

2. Tách biệt phần trạng ngữ với nồng cốt câu

Ví dụ:

Hàng năm, cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều.

(Theo Thanh Tịnh)

3. Tách biệt phần chúthích

Ví dụ:

Đan-tê, một nhà thơ lớn của nước I-ta-li-a, là người rất ham đọc sách.

(SGK tiếng Việt 3)

4. Tách biệt phần chuyển tiếp

Ví dụ:

    Cứ thế, khoai và dâu phủ đầy màu xanh trên cát trắng.

(Dương Thị Xuân Quý)

5. Tách biệt phần hô ngữ

Ví dụ:

    Thưa anh, em cũng muốn khôn nhưng không khôn được.

(Tô Hoài)

Bài tập:

        A.  Tiếng mưa êm sợi, mưa đều như dệt.

        B.  Tiếng mưa êm, sợi mưa đều như dệt.

        C.  Tiếngmưa, êm sợi mưa đều như dệt.

Gà bà Kiên là gà trống tơ lông đen chân chì có bộ giò cao cổ ngắn. Nó nhảy tót lên cây rơm thật cao phóng tầm mắt nhìn quanh. Nó xòe cánh nghểnh cổ chuẩn bị chu đáo, nhưng rốt cục chỉ rặn được ba tiếng ec e e cụt ngủn. Nó ngượng quá đỏ chín mặt hấp tấp nhảy xuống đất.

 

Dấu chấm phẩy được đặt giữa câu để:

1.  Ngăn cách các bộ phận ngữ pháp đẳng lập (khi trong câu đã có bộ phận nào đó dùng dấu phẩy)

Ví dụ:

    Tiếng  đàn bầu khi thì mưa đêm rả rích, gieo một nỗi buồn vô hạn mênh mông; khi thì như chớp biển mưa nguồn, đêm dài lóe sáng, kích động lòng người.

(Lưu Quý Kỳ)

2. Ngăn cách từng vế câu trong sự liệt kê nối tiếp nhau, hoặc khi vế sau có tác dụng bổ sung cho vế trước, tạo sự cân xứng về cấu tạo và ý nghĩa

Ví dụ:

    Con đường dốc dần lên: ánh sáng đã hửng mờ mờ; rồi ánh sáng lóe lên.

(Theo Xuân Khánh)

    Vì sao câu dưới đây tác giả lại dùng dấu chấm phẩy?(khoanh vào chữ cái trước ý đúng nhất)

  Hoa phượng tươi, tươi nhưng mà tươi quá quắt; hoa phượng đẹp, nhưng mà đẹp não nùng.                                                                             (Xuân Diệu)

A. để ngắt câu dài và có nhiều ý khác nhau

B. để tạo sự cân xứng về cấu tạo và ý nghĩa

C. để ngắt từng vế câu khi đã có bộ phận dùng dấu phẩy

D. cả ba ý trên

Dấu hai chấm được đặt ở giữa câu để báo hiệu bộ phận đứng sau:

1. Là lời đối thoại trực tiếp của nhân vật (thường được dùng phối hợp với dấu ngoặc kép hay dấu gạch ngang)

Ví dụ:

-Mày nói gì?

2. Là ý giải thích cho bộ phận đứng trước

Ví dụ:

    Rồi ngày mưa rào. Mưa dăng dăng bốn phía. Có quãng nắng xuyên xuống mặt biển óng ánh đủ màu: xanh lá mạ, tím phớt, hồng, xanh biếc...

(Vũ Tú Nam)

3. Là phần liệt kê cụ thể, kể ra những nội dung chi tiết

Ví dụ:

          -Truyện cổ tích

          -Truyện thơ

          -Truyện thần thoại...

        A.   dẫn lời nói trực tiếp

        B.   báo hiệu ý giải thích

        C.   liệt kê sự vật, sự việc

 

Ví dụ:

Tôi quê ở Hưng Yên (vùng có rất nhiều nhãn ngon)

 

1. Lời nói trực tiếp của nhân vật (thường có dấu hai chấm đứng trước)

 Ví dụ:

Rùa vàng không sợ người, nhô đầu lên cao nữa và tiến về phía thuyền Vua. Nó đứng nổi trên mặt nước và nói:" Xin bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Vương".

2. Một số từ ngữ mượn lại của người khác được đưa vào trong bài viết (lúc này không cần đặt dấu hai chấm đứng trước)

 Ví dụ:

Giữa khung cảnh vẫn "non xanh nước biếc" như xưa, chúng tôi mải mê nhìn những cánh đồng chiêm mơn mởn, những chiếc cầu sắt mới tinh duyên dáng, những mái trường, những mái nhà tươi roi rói bên cạnh rặng tre non...

                                                                         (Hoài Thanh - Thanh Tịnh)

3. Những từ ngữ được dùng với ý nghĩa đặc biệt (nhấn mạnh, mỉa mai, v,v...)

 Ví dụ:

Một thế kỉ "văn minh", "khai hóa" của thực dân cũng không làm ra được một tấc sắt

                                                                                             (Thép Mới)

   - Văn hay chữ tốt

1.Tách biệt lời nói trực tiếp của nhân vật

Ví dụ:

Một hôm, Bác Hồ hỏi Bác Lê:

- Anh Lê có yêu nước không?

- Có chứ!

(Trần Dân Tiên)

Ví dụ:

- Thí sinh cuối cùng - một em bé có dáng chắc nịch với nước da rám nắng - vào phòng thi và bước tới gần bàn của ban giám khảo.

Ví dụ:

- Buôn Ma Thuột

(SGK Tiếng Việt 3)

   - liệt kê các ý có quan hệ với nhau.

Dấu chấm lửng có thể đặt ở những vị trí khác nhau trong câu để:

1. Thay cho những lời không tiện nói ra, hoặc không tiện trích dẫn

Ví dụ:

- U nó cứ yên lòng. Thế nào sáng mai tôi cũng về. Nếu tôi không ra tay, rồi quân cướp cứ nhũng nhiễu mãi, vùng này còn ai làm ăn gì được!

(Nguyễn Công Hoan)

2. Biểu thị sự im lặng, sự kéo dài hay nghẹn ngào, xúc động không nói thành lời

Ví dụ:

- Mẹ ơi, con đau...đau...quá ...!